اخترشناسی فرابنفش

نگاشته شده به تاریخ ۲۶ بهمن ۱۳۸۹ در موضوع نجوم | دیدگاه ها مسدود است

اختر‌شناسان برای ردیابی داغ‌ترین ستاره‌ها (بار‌ها داغ‌تر از خورشید)، باید از تابش فرابنفش (Ultraviolet) استفاده کنند. ستاره‌ای که از دمای ۱۰ هزار درجهٔ سانتی گراد داغ‌تر است، در طول موج‌های فرابنفش درخشان‌تر می‌درخشد. هم چنین تابش فرابنفش آشکار می‌کند که درون ابرهای گازی داغ و نامرئی بین ستاره‌ها چه خبر است. البته ملکول ازن در جو زمین، رصد در این نور را مشکل می‌کند. در زندگی روزمره لایهٔ ازن ما را در برابر تابش فرابنفش خورشید حفاظت می‌کند و ما نگران حفرهٔ لایهٔ ازن هستیم. در صورتی که لایهٔ ازن مانع اختر‌شناسان از رصد منابع فرابنفش می‌شود.

طول موج‌های فرابنفش:

تابش فرابنفش، طول موج‌هایی کوتاه‌تر از نور مرئی دارد که از انتهای بنفش طیف مرئی (۳۹۰ نانومتر) تا آغاز بخش پرتو ایکس (۱۰ نانومتر) گسترده شده‌اند. طول موج‌های بین ۱۰ تا ۹۱ نانومتر را فرابنفش کرانه (Extreme) یا فرابنفش دور می‌نامیم. تلسکوپ‌های فرابنفش باید فرا‌تر از جو زمین پرواز کنند. اتم‌های اکسیژن و نیتروژن در ارتفاعات بالا، راه طول موج‌های فرابنفش کوتاه‌تر را سد می‌کنند؛ در حالی که لایهٔ ازن، بین ۱۰ تا ۵۰ کیلومتری سطح زمین، راه بقیهٔ طول موج‌های فرابنفش را سد می‌کند.

مِه هیدروژن (Hydrogen Fog):

بسیاری از اتم‌ها در فضا در جذب تابش فرابنفش موثرند. هیدروژن، فراوان‌ترین عنصر در فضا، طول موج‌های فرابنفش کرانه را چنان قوی جذب می‌کنند که هم چون مه غلیظی بیشتر عالم دوردست را پشت خود پنهان می‌کند.

تلسکوپ‌های در مدار:

بیشتر تلسکوپ‌های فرابنفش سوار بر ماهواره‌هایی هستند که بسیار دور‌تر از مراکز هدایت روی زمین کار می‌کنند. نخستین ماهواهٔ موفقیت آمیز در این زمینه، کوپرنیک بود که در سال ۱۹۷۲ پرتاب شد. رصدخانهٔ فرابنفش آسترو (Astro) چند بار به همراه شاتل فضایی به مدار رفته است و فضانوردان با آن کار کرده‌اند. این رصدخانه با شاتل به زمین باز می‌گردد و هر بار بازبینی و تعمیر می‌شود.

گازهای درخشان در جو خورشید:

تصویر خورشید در طول موج فرابنفش کرانه، پوسته‌ای نازک و وصله وصله از گاز درخشان را نشان می‌دهد که کره‌ای سیاه را احاطه کرده است. تصویر، کدبندی رنگی شده است تا درخشندگی متفاوت را نمایان کند. سطح مرئی خورشید، با دمای ۵۵۰ درجهٔ سانتی گراد، خنک‌تر از آن است که فرابنفش کرانه بفرستند، به همین سبب، تیره به نظر می‌رسد. فرا‌تر از سطح، در فام سپهر (Chromosphere) دمای گاز به مرور افزایش می‌یابد. در لایه‌های بالایی آن به بیش از ۱۰۰ هزار درجهٔ سانتی گراد می‌رسد و در طول موج فرابنفش بسیار درخشان می‌تابد، دما و چگالی گاز با تغییرات میدان مغناطیسی خورشید تغییر می‌کند.

هالهٔ زمین:

اگر زمین را با تلسکوپ فرابنفش نگاه کنیم، اطراف آن را هالهٔ درخشانی احاطه کرده است. اتم‌ها در جو بالایی با ذرات باردار باد خورشیدی برخورد می‌کنند؛ به همین سبب، بسیار گرم و درخشنده می‌شوند. روی نیمهٔ تاریک زمین (چپ) نوارهای درخشان به شفق‌های قطبی مربوط‌اند.

ستاره‌های داغ در کهکشان:

دیدنی‌ترین حالت کهکشان مارپیچی، تصویر آن در طول موج فرابنفش است که در آن، فقط داغ‌ترین ستاره‌ها نمایان می‌شوند. در اینجا، ‌ تلسکوپ آسترو نگاهی به کهکشان M۸۱ انداخته است. این کهکشان مارپیچی در فاصلهٔ ۱۲ میلیون سال نوری از ما، در صورت فلکی دب اکبر قرار داد. نقاط درخشان، خوشه‌هایی از ستارگان پر جرم‌اند؛ ستاره‌هایی ۱۰ بار داغ‌تر از خورشید که سوخت عظیمشان را سریع مصرف می‌کنند و عمرشان زود تمام می‌شود.

کهکشان فوران ستاره (بسیار ستاره ساز):

کهکشان M۹۴ کهکشانی است که به تازگی در آن فوران پیدایش تعداد عظیمی ستاره رخ داده است. البته اگر آن را تلسکوپ نور مرئی تماشا کنیم، ‌ فقط برآمدگی درخشان مرکزی آن دیده می‌شود که بیشتر از ستاره‌های پیر و سرد تشکیل شده است. تصویر فرابنفش اینکهکشان، که با تلسکوپ آسترو گرفته شده است؛ ساختاری کاملاً‌ متفاوت نشان می‌دهد. به جای برآمدگی مرکزی حلقهٔ عظیمی از تاره‌های داغ جوان دیده می‌شوند که ۱۰ میلیون سال گذشته شکل گرفته‌اند.

*منبع: فرهنگ‌نامه‌ی نجوم و فضا

Share
دیدگاه ها مسدود است.