جلوه‌هایی از اخترشناسی نامرئی

نگاشته شده به تاریخ ۱۴ آذر ۱۳۹۰ در موضوع نجوم | دیدگاه ها مسدود است

در سال‌های اخیر، با رشد اختر‌شناسی در طول موج‌های غیرمرئی، دانشمندان بسیاری به کمک مقایسه‌ی داده‌ها و تصاویر جرم‌های آسمانی در بخش‌های متفاوت طیف، به کشف‌های بزرگی دست زده‌اند. تلسکوپ‌هایی که در زمین و فضا در بیشتر طیف الکترومغناطیس به کیهان می‌نگرند، امکان این پژوهش‌های جدید را فراهم آورده‌اند.

سحابی خرچنگ بازمانده‌ی انفجار ستاره یا ابرنواختری است که حدود هزار سال پیش، در صورت فلکی ثور دیده شد. گاز ستاره‌ی نابود شده با سرعت بسیاری در حال پخش شدن در فضاست. چهار تصویر کوچک، همه‌ی سحابی را در نور مرئی، اشعه ایکس، فروسرخ و امواج رادیویی نشان می‌دهد. اما ماهیت واقعی قلب سحابی خرچنگ، در تصویر بزرگ در پرتو ایکس از نگاه تلسکوپ چاندرا دیده می‌شود. هسته‌ی بازمانده از ستاره، که پس از فروریزش به ستاره‌ی نوترونی تبدیل شده، قرصی از گازهای داغ را به دور خود جمع کرده و فورانی جت مانند از ذرات از دوی سوی مرکز به بیرون پرتاب شده است.

رصد کیهان تنها در نور مرئی، مانند لمس کردن سنگ‌های یک کوه بزرگ با چشمان بسته است! واقعیت کیهان فقط زمانی دیده می‌شود که جرم‌ها را در تمام تابش‌های نوری ببینیم. در این تصویر، مجموعه‌ای از تلسکوپ‌های زمینی و فضایی، خورشید را در طیف الکترومغناطیس نشان می‌دهند: از پرتو گاما تا امواج رادیویی.

کهکشان آندرومدا:

نزدیک‌ترین همسایه‌ی بزرگ راه شیری است. این جزیره‌ی کیهانی، اجتماعی از حدود ۴۰۰ میلیارد ستاره است. در تصویر نور مرئی (بالا‌) ستاره‌های جوان و آبی در بازو‌ها و صفحه‌ی کهکشان مشخص ترند؛ در حالی که تصویر فروسرخ تلسکوپ فضای اسپیتزر (با رنگ آمیزی کاذب) ستاره‌های آبی را نشان می‌دهد که در فرابنفش و مرئی خوب می‌درخشند. اما به جای آن، انبوه سحابی‌های سرد‌تر در بازو‌ها و نواحی مرکزی کهکشان دیده می‌شوند.

رصدخانه‌ی فضایی چاندرا:

یکی از چهار رصدخانه‌ی فضایی بزرگ ناسا، که در سال ۱۹۹۹ با شاتل فضایی به فضا رفت، رصدخانه‌ی چاندرا بود. این تلسکوپ بزرگ پرتو ایکس در مداری کشیده به فاصله‌ی ۱۰ هزار تا ۱۴۰ هزار کیلومتری زمین است. این رصدخانه، به یاد چاندرا سکار، اختر‌شناس بزرگ هندی قرن بسیتم، نامیده شده است. آینه‌های استوایی و تو در توی تلسکوپ، دهانه‌ای به قطر ۱/۲ متر دارند؛ اما در مجموع توان گردآوری نوری آن‌ها معادل یک آینه‌ی ۰/۴ متری است. این نخستین تلسکوپ با توان تفکیک پذیری کمتر از یک ثانیه‌ی قوس در پرتو ایکس تحویل بزرگی را در این بخش از اختر‌شناسی ایجاد کرد. برخی از مهم‌ترین تصاویر و داده‌های آن به این ترتیب است: نخستین تصویر پرتو ایکس از بازمانده‌ی ابرنواختری ذات الکرسی – A، اولین تصاویر ایکس از منبع قوس -A که سیاه چاله‌ی مرکزی کهکشان راه شیری است، ثبت انبوه گازهای داغ و درخشان در فضای میان کهکشانی، کمک به کشف نشانه‌های ماده‌ی تاریک، کشف سیاه چاله‌های ابرپرچرم در مرکز کهکشان‌های دور و نزدیک و تصاویری از شفق‌های قطبی در جو سیارات زحل و مشتری.

رصدگران ایرانی پرتو گاما:

دکتر جلال صمیمی، استاد دانشگاه صنعتی شریف تهران، از دانشمندان همکار در تحقیقات رصدخانه‌ی پرتو گامای کامپتون ناسا‌ (پرثمر‌ترین تلسکوپ پرتو گاما تا امروز) است. پژوهش‌های او در زمینه‌ی شناخت چشمه‌های پرتو گاما و ماهیت آن‌ها، موجی از فعالیت‌های تحقیقی را د دانشگاه شریف آغاز کرد که به پدید آمدن پژوهشگران جوانی در این زمینه منجر شد. این گروه نمونه‌ای از آشکارسازهای ذرات ثانویه‌ی حاصل از ورود پرتوهای گاما به جو زمین را ساخته‌اند و قرار است طرح تکمیل آن، به نام رصدخانه‌ی البرز، در دشتی میان تهران و کرج پرتوهای گامای کیهانی را جست‌و‌جو کند.

منجمان آماتور رادیویی:

با آنکه اختر‌شناسی رادیویی از بخش‌های پیش رو اختر‌شناسی حرفه‌ای امروز است، منجمان آماتور و غیردانشگاهی نیز با گیرنده‌های ساده‌تر رادیویی به منابع قوی رادیویی آسمان گوش می‌کنند. ساخت گیرنده‌ی رادیویی برای شنیدن صدای امواج حاصل از ورود شهاب‌ها به جو زمین، گیرنده‌ی امواج رادیویی مشتری با خورشید یا مرکز کهکشان؛ از متداول‌ترین فعالیت‌های آماتوری اختر‌شناسی رادیویی است.

کهکشان کلاه مکزیکی یا M۱۰۴‌ از دید سه تلسکوپ فضایی چاندرا، هابل و اسپیتزر در پوتو ایکس، نور مرئی و فروسرخ. ترکیب این سه تصویر (عکس بزرگ) ناحیه‌های متفاوت کهکشان را یک جا نشان می‌دهد که هر کدام در طول موج خاصی دیده می‌شوند.

دانشمند ایرانی اختر‌شناسی رادیویی:

دکتر فرهاد یوسف‌زاده اختر‌شناسی است که به کمک آرایه‌ی بسیار بزرگ (VLA) به کشف‌های بزرگی در زمینه‌ی فوران‌های ستاره‌ای در قلب کهکشان ما و در زمینه‌ی سیاه چاله‌ی بسیار پرچرم مرکز کهکشان دست یافته است. او متولد و بزرگ شده‌ی تهران و استاد دانشگاه نوردوسترن در ایالات متحده است. محیط پر آشوب و بسیار شگفت مرکز کهکشان در فاصله‌ی بیش از ۲۰ هزار سال نوری از ما در نور مرئی و بسیاری طول موج‌های دیگر چندان پیدا نیست و یوسف‌زاده به کمک امواج عبور کننده‌ی رادیویی به قلب کهکشان نگاه می‌کند.

سحابی بزرگ جبار:

پرنور‌ترین و بارز‌ترین سحابی آسمان، توده ابر کیهانی عظیمی در فاصله‌ی حدود ۱۵۰۰ سال نوری از زمین است. تصویر سمت راست، نمایی آشنا از این سحابی است که تلسکوپی زمینی در نور مرئی تهیه کرده است. اما در تصویر سمت چپ، بخش‌های سرد‌تر و گسترده‌تر سحابی در نور فروسرخ از دید تلسکوپ فضایی اسپیتزر دیده می‌شود.

*منبع: فرهنگ‌نامه‌ی نجوم و فضا

Share
دیدگاه ها مسدود است.